6 - زوال و افول آق قويونلوها امپراتورىاى كه به وسيله اوزون حسن جد اعلاى آخرين نمايندگان سلسله آق قويونلو يعنى بايسنقر ( در گذشته در 898 / 1493 ) ، رستم ( در گذشته 902 / 1497 ) ، احمد گوده ( در گذشته در 903 / 1497 ) ، الوند ( تا 907 / 1502 ) ، محمدى ( در گذشته در 905 / 1500 ) ، مراد ( تا سال 908 / 1503 ) ايجاد شده بود رو به تباهى و انحطاط رفت . وقتى كه سلطانعلى پسر شيخ حيدر صفوى جانشين رستم گرديد ، تغيير و تحول آتى اين امپراتورى شروع شد . دوستى و مناسبات حسنه آنان چندان نپاييد . سلطانعلى درحالىكه از برابر لشكريان تحت‌الحمايه غير قابل اعتمادش فرار مىكرد در سال 899 / 1494 كشته شد . بر عهده اسماعيل برادر او ( متولد 892 / 1487 ) بود تا ميراث آق قويونلوها را براى صفويان ( در ايران كاملا ، ولى در شرق آناتولى به طور موقت تا زمان پيروزى عثمانيان ) تأمين كند . اسماعيل در سال 907 / 1501 در تبريز بر تخت شاهى نشست و سال بعد هم الوند را شكست داد . امپراتورى تركمان با فتح ماردين كه پيش از سال 913 / 1507 در اختيار آق قويونلوها بود « 1 » و فرار همزمان مراد از بغداد به تركيه عثمانى ، به پايان خود رسيد . مورخان غربى در تحسين دستاوردهاى تركمانان بخصوص دستاوردهاى آق قويونلوها و تأثير آن در زمينه فرهنگ پيش قدم نبودند « 2 » . اگر شرايط اسفبارى كه تهاجمات غربى و يورشهاى تيمور بار آورد در نظر گرفته شود ، نظر فوق شفافيت بيشترى مىيابد . فعاليت بناسازى آق قويونلوها بخصوص در دوره‌هاى حاكميت اوزون حسن و يعقوب با آنكه آثار اندكى از آنها باقى مانده ، ولى در شرايط عمومى ويرانگرايانه خاور نزديك داراى ان مايه اهميت است كه پيوند شايان توجهى با ايام دل‌انگيز و بعدى داشته باشد . روابطى كه آنان با قدرتهاى غربى برقرار كردند نيز داراى پيامدهاى مشخص بود . سرانجام حيات فكرى دربار تبريز در عهد اوزون حسن و يعقوب با حضور شمارى از نام‌آوران علم و ادب كه نامشان در تاريخ انديشه ايران ثبت است ، مزين شده بود . معمولا اعتقاد بر اين است كه آق قويونلوها سنى مذهب بودند و از اين نظر در رويارويى مستقيم با قراقويونلوها قرار داشتند . اين اختلاف مىبايد در نتيجه ضعف معرفتى در تشخيص ماهيت آنان و گرايشهاىشان باشد كه خود آن ضعف نيز بر اثر اتكاء به طبقه‌بنديهاى نويسندگان شرقى و بخصوص شيعه شكل پذيرفته است . ما پيشتر ديديم كه اشتياق شيعى قراقويونلوها تا حدودى در

--> ( 1 ) - مينورسكى ، « آق قويونلو » و « سيورغالى از قاسم بن جهانگير » . ( 2 ) - اشپولر ، The Muslim World ، جلد 2 ، ص 77 .